اشاره:
گرمابه محمدصادق خان یکی از گرمابههای قدیمی قزوین است که قدمت آن به دوره قاجاریه ميرسد. این گرمابه تاریخی که در محله شیخآباد قرار دارد، بیش از بیست سال است که متروک به حال خود رها شده و مشکلات متعددی را برای اهالی محل فراهم آورده است. در این خصوص گزارشی تهیه شده که از نظر خوانندگان ميگذرد.
محله قویون میدان یا سوق الاغنام یا گوسفند میدان یکی از محلات قدیمی قزوین است. این محله به گذرهای متعددی منشعب ميشود. این گذرها عبارتند از: سرکُلّک، میدان گوسفند، اگری کوچه، خوینی، شیخآباد، صوفی و سنگ کوبه. در کتابچه سرشماری قزوین که در سال ۱۲۸۵ خورشیدی در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار از قزوین تهیه شده است، درباره این محله و به خصوص گذر شیخآباد اطلاعات مفیدی وجود دارد. در این کتابچه، درباره بناهای عمومی موجود در این گذر چنین آمده است:
۱- مسجد خرابه که لطفعلی بیک بنا نموده است.
۲- مسجد معروف به احمد بیگی [که در آن] ملا اسماعیل سیادهنی نماز ميکند.
۳- مسجد در جنب بازارچه.
۴- آب انبار در جنب دروازه.
۵- آب انبار حاج عبدا... مرحوم [که مخروبه] است.
۶- آبخوره آب شاه در جنب بازارچه که رویش مهتابی است و در تابستان نماز ميکنند.
۷- حمام محمد صادق خان مرحوم.
۸- پلی که از خارج شهر، آب داخل شهر ميشود.
۹- پل در پیش خانه کربلایی محمد حسن باروتی.
۱۰- پل در پیش خانه موسی خان که حاجی حسنعلی مرحوم بنا نموده است.
۱۱- پل در سرکوچه عطارها.
۱۲- مکتب خانه در جنب حمام.
۱۳- بازارچه که شش باب دکان دارد.
۱۴- دروازه شیخآباد معروف به ساولان.
از میان بناهایی که در بالا به آنها اشاره شد، همه به طور کامل از بین رفتهاند و تنها قسمتی از سقف بازارچه، مسجد احمد بیک و گرمابه محمد صادق خان جزو معدود بناهای بازمانده از دوره ناصری است که در گذر شیخآباد بر جای مانده است. متاسفانه اطلاعات چندانی درباره تاریخ ساخت، نام بانی و سازندگان گرمابه محمد صادقخان در دست نیست، آنچه مسلم است، این است که چون نام آن در کتابچه سرشماری قزوین آمده، بنابراین در ۱۳۰ سال پیش وجود داشته و قدمت آن دست کم به دوره قاجاریه ميرسد. این گرمابه تا سال ۱۳۶۵ خورشیدی دایر و به خدمت رسانی به اهل محل مشغول بوده است. گرمابه دارای تزیینات هنری چون نقاشی دیواری و گچبری است. این گرمابه تاریخی که روزگاری نقشی مهم و کلیدی در زندگی مردم گذر شیخآباد داشت، امروز به عنوان معضلی بزرگ برای اهالی محل تبدیل شده است. از آنجا که این بنا در حدود ۲۳ سال است که متروک و بدون استفاده باقی مانده، امروزه به محلی برای تردد اراذل و اوباش و مکانی برای تخلیه زباله تبدیل شده و از بُعد امنیتی و بهداشتی اهالی محل را به شدت تهدید ميکند. علاوه بر این، در این گرمابه چاههای بسیار عمیقی وجود دارد که با توجه به بازی اطفال در این محوطه، موجی از نگرانی را براي اهالي محل فراهم کرده است.
گرمابه محمدصادق خان در حال حاضر دارای دیوار کوتاهی است که به راحتی ميتوان وارد آن شد و از سوی دیگر قسمتی از همان حصار کوتاه توسط معتادین تخریب شده و از آن نقطه، وارد گرمابه ميشوند. در خصوص این مسایل، اهالی محل شکایتی را به همراه لوح فشردهای از عکسهای موجود گرمابه برای شورای شهر ارسال نموده و کماکان منتظر رسیدگی به این موضوع ميباشند.
علی اکبر کیهانی، از ساکنین گذر شیخآباد در این رابطه ميگوید: گرمابه محمد صادقخان تا سال ۱۳۶۵ فعال بوده و پس از آن تعطیل شده و به حالت مخروبه درآمده است. در حال حاضر این گرمابه پاتوق معتادان شده و محوطه آن مملو از سرنگهای آلوده تزریقی است.
وی ميافزاید: در گرمابه، چاههای بسیار عمیقی وجود دارد که بسیار خطرناک است. اگر بچههایی که برای بازی وارد محوطه گرمابه ميشوند، به درون آن سقوط کنند و یا توسط معتادان و اراذل و اوباش آسیبی به آنها برسد، چه کسی پاسخگو خواهد بود؟
وی ميافزاید: حدود یک سال است که اهالی محل، نامههای متعددی را به مراجع مربوطه نوشتهاند، اما متاسفانه تاکنون نتیجهای از اقدامات خود دریافت نکردهاند.
کیهانی در ادامه ميافزاید: متاسفانه برخی اهالی نیز زبالههای خود را در گرمابه تخلیه ميکنند. این محله نیاز به ساماندهی دارد؛ زیرا در مقابل گرمابه شش مغازه متروکه وجود دارد که باعث نازیبایی بصری شده است. خواسته ما از میراث فرهنگی این است که با توجه به قدمت گرمابه و ارزش تاریخیای که دارد، آن را از مالک یا مالکینش خریداری و مانند گرمابه قجر، بلور و حاج میرحسن مرمت نماید. ما از اعضای شورای شهر و شهردار محترم تقاضا داریم از این محل بازدید و به درددل اهالی رسیدگی کنند.
حدادیان، یکی از مالکین گرمابه محمدصادقخان در این خصوص ميگوید: این گرمابه در حدود یک قرن است که در اختیار خانواده ماست و به صورت پدر فرزندی در مالکیت ما قرار دارد و در حال حاضر، دارای ۲۰ وارث ميباشد. گرمابه تا سال ۱۳۶۵ دایر بوده، اما در این سال به خاطر عدم صرفه اقتصادی آن را تعطیل کردیم. یکی از دلایلی که باعث شد آن را تعطیل کنیم؛ دود ناشی از سوختن تونک آن بود که اهالی را اذیت ميکرد.
وی ميافزاید: به نظر من باعث تمام مشکلات به وجود آمده، میراث فرهنگی است. میراث فرهنگی نه گرمابه را از ما ميخرد و نه ميگذارد آن را بفروشیم و یا کاربری آن را تغییر دهیم. اگر میراث فرهنگی موافقت کند، ورثه و مالکین گرمابه قصد دارند در این بنا، مجتمع بزرگی احداث کنند که یک توقفگاه هم در آن پیشبینی شده است. امروزه در محله شیخآباد نیاز مبرمی به توقفگاه وجود دارد، اما متاسفانه میراث فرهنگی اجازه هر گونه اقدامی را از ما سلب کرده است و ما نیز به هیچ وجه نمیخواهیم به کار گرمابهداری ادامه دهیم، چون این کار از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست.
رضا پاک نیت، مسوول امور حقوقی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، درباره گرمابه محمدصادقخان گفت: در حال حاضر میراث فرهنگی بناهای تاریخی را بر مبنای اولویت بندی خریداری ميکند و فعلاً خرید این گرمابه به علت کمبود بودجه در اولویت میراث قرار ندارد، اما اگر مالک آن بخواهد، میراث نسبت به مرمت آن اقدام خواهد کرد.
مهرزاد پرهیزکاری، مدیر پایگاه سازمان میراث فرهنگی نیز اظهار داشت: خرید یک بنای تاریخی منوط به بودجهای است که میراث فرهنگی در اختیار دارد و اگر میراث فرهنگی نتواند بنا را خریداری کند، حتماً نسبت به حفاظت آن اقدام خواهد کرد.
وی گفت: از دید میراث فرهنگی، حمام محمد صادقخان دارای ارزشهای زیادی است؛ زیرا دارای سابقه تاریخی است و علاوه بر این، در کنار مرکز محله واقع شده است.
پرهیزکاری یادآور شد: از نظر تعاریف میراثی، مرکز محله به فضایی گفته ميشود که معمولاً مثلثی شکل است و مراکزی جهت ارایه خدمات به اهالی مانند؛ حمام، نانوایی، مسجد و بازارچه در آن وجود دارد. در محله شیخآباد، درست مانند محله آخوند شاهد یک مرکز محله ميباشیم، بنابراین احیای گرمابه محمدصادق خان تاثیر مهمی در احیای مرکز محله شیخآباد خواهد داشت و بر زندگی اجتماعی اهالی آن نیز تاثیرات مهمی ميگذارد که یکی از آنها مقوله جذب گردشگر است.
سرهنگ مسعود سامتی، فرمانده انتظامی شهرستان قزوین نیز در خصوص امنیت محله شیخآباد و وضعیت تردد معتادین در گرمابه محمدصادق خان گفت: وظیفه نیروی انتظامی پیشگیری از جرم مشهود است و از آنجا که گرمابه محمدصادقخان دارای مالک خصوصی است، این نیرو نمیتواند بدون داشتن مجوز وارد آن شود و با معتادان برخورد نماید.
وی افزود: بنابراین برای دخالت نیروی انتظامی در این قضیه، باید یک روند قانونی طی شود؛ یعنی ابتدا مردم شکایتی را تسلیم مرجع قضایی (دادستانی) نمایند و آن مرجع، شکایت را به نیروی انتظامی ارجاع ميدهد و از آن به بعد است که نیروی انتظامی به قضیه ورود پیدا ميکند. بدیهی است که نیروی انتظامی بدون داشتن مجوز نمیتواند وارد ملک خصوصی شود.
سامتی خاطرنشان کرد: طبق توافقی که بین نیروی انتظامی و شهرداری به امضا رسیده، شناسایی و رسیدگی به وضعیت اماکن متروکه و رها شده به عهده شهرداری است و شهرداری باید آنها را ساماندهی و مالکین را ملزم نماید که ملک خود را دیوارکشی کنند.
الموتی، معاون خدمات شهری شهرداری قزوین نیز گفت: بر طبق تفاهمنامه تنظیمی بین شهرداری و نیروی انتظامی، ساماندهی اماکن متروکه بر عهده شهرداری است و در این خصوص به زودی اقدام مقتضی انجام خواهد شد.
نگارنده در خاتمه امیدوار است با همکاری و تعامل هر چه بیشتر بین شهرداری، میراث فرهنگی و نیروی انتظامی هر چه زودتر این مشکل که به صورت زخمی چرکین بر پیکره محله شیخآباد خودنمایی ميکند، حل شود. بدیهی است اگر تعللی در این قضیه صورت گیرد، مشکلات مردم محل بیشتر خواهد شد و روا نیست که مردم این منطقه بیش از این در مضیقه و فشار قرار گیرند. با توجه به کمبودی که در زمینه فقدان فرهنگسرا در گذر شیخآباد وجود دارد، شایسته است که میراث فرهنگی با خرید گرمابه محمدصادق خان و تبدیل آن به فرهنگسرا، گامی در جهت احیای زندگی اجتماعی در محله شیخآباد بردارد. چنانچه مشکل سازمان میراث فرهنگی برای ورود به قضیه، مشکل بودجه است –که هست- با جذب سرمایه گذار خصوصی و کمک گرفتن از نهادهایی چون شهرداری ميتواند مقصود خود را عملی سازد. به امید آن روز.
(مهدی نورمحمدی
mehdi.nour.m@gmail.com)
