اشاره:
GIS مخفف معادل انگلیسی سامانه اطلاعات جغرافیایی است که برای اولین بار در کانادا برنامه‌ریزی و در ارتش به کار گرفته شد، اما ایالت متحده آمریکا پس از رسیدن به این فن‌آوری آن را در بخش‌های مختلف مدیریتی و برنامه‌ریزی تسری داد تا جایی که امروزه در بسیاری از کشورها از این فن‌آوری در بخش‌های مختلف از بهداشت و درمان گرفته تا تامین امنیت کشور، مسایل اقتصادی و حتی شهرداری استفاده می‌شود.
GIS در واقع شامل مجموعه‌ای از داده‌های خام است که همگی دارای یک ویژگی مشترک موقعیت مکانی هستند. این داده‌ها با استفاده از نرم‌افزاری با همین نام و سایر نرم‌افزارهای جانبی و صد البته توسط افراد متخصص پردازش، تجزیه، تلفیق و ترکیب شده و در نهایت یک مدل به منظور پیش داوری و پیش بینی طرح‌های طبیعی و مصنوعی خروجی این سامانه است که امکان تصمیم‌گیری درست و دقیق را برای مدیران بخش‌ها و سطوح مختلف فراهم می‌آورد.
این روزها GIS نقش قابل توجهی در مدیریت شهری دارا می‌باشد تا جایی که اداره‌ای با این عنوان در معاونت شهرسازی و معماری شهرداری قزوین در نظر گرفته شده است.
جهت آشنایی هر چه بیشتر و بهتر مخاطبان در خصوص ماهیت و نقش GIS در شهرداری، گفتگویی را با عباس شادمهانی، رییس اداره GIS معاونت شهرسازی و معماری شهرداری قزوین ترتیب دادیم که حاصل آن پیش روی شماست.

- آقای شادمهانی جا دارد در ابتدا تعریفی از GIS یا همان سامانه اطلاعات جغرافیایی داشته باشيد تا مخاطبان عزیز ما هم با ماهیت این فن‌آوری آشنا شوند.
سامانه اطلاعات جغرافیایی یا (GIS) که از دهه ۱۹۷۰ از کانادا آغاز شد در واقع مجموعه‌ای سخت افزار، نرم‌افزار، داده نیروی انسانی متخصص است که قابلیت ورود داده‌های مکانی و توصیفی، ذخیره، پردازش، تجزیه و تحلیل و تولید خروجی را فراهم می‌کند، در یک جمله فن‌آوری اخذ و مدیریت اطلاعات با داشتن یک ویژگی مشترک و آن هم مکان مرجع بودن آن است.
نیروی متخصص با استفاده از نرم‌افزار و سخت‌افزار می‌تواند داده‌ها را مدل‌سازی و تحلیل کند و درنهایت به ایده تبدیل نماید. کاربردهای GIS امروزه به تمامی رشته‌ها رسوخ کرده که از آن جمله می‌توان به شهرسازی، مدیریت ترافیک، بهداشت و پزشکی، امنیت اجتماعی، توسعه طرح‌های شهری و... اشاره کرد.

- نقش GIS در توسعه پایدار شهری را چطور بررسی می‌کنید؟
پایداری مفهومی جامع است و به معنای استفاده از منابع به نحوی که زندگی آیندگان را به مخاطره نیندازیم، می‌باشد. بنابراین امروزه وجود اطلاعات به هنگام به منظور شناخت عوامل طبیعی و انسانی کره زمین با هدف بهره‌گیری از آنها در برنامه‌ریزی توسعه پایدار امری بدیهی است و از آنجایی که بیش از ۸۰ درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می‌کنند و به عنوان یکی از عوامل مهم به خطر افتادن توسعه پایدار هستند، داشتن اطلاعات طبقه‌بندی شده از تمامی عوامل طبیعی و انسانی در GIS می‌تواند در زمینه‌های مختلف از جمله پاسخگویی به نیاز کاربران در کلیه زمینه‌ها مانند؛ ساماندهی و افزایش بهره‌وری از منابع موجود، بهینه‌سازی سرمایه‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های مدیریتی، ابزاری مفید در مسیر تصمیم‌گیری سریع و دقیق مدیران و تعیین قابلیت‌های توسعه مناطق مختلف مفید واقع شود، اما باید بعضی از موانع و مشکلات پیش روی برداشته شود که از آن جمله می‌توان به عدم وجود آمار و اطلاعات به هنگام و صحیح در برخی از ادارات و نهادهای دولتی و یا شهرداری، عدم به اشتراک‌گذاری لایه‌های اطلاعاتی GIS توسط سازمان‌های مختلف، عدم وجود تصاویر ماهواره‌ای مناسب و... اشاره کرد.
- نقش GIS در اجرای استاندارد طرح‌های شهری به چه صورت است؟
امروزه اطلاعات به عنوان ماده خام و اصلی برای پیشرفت و توسعه تلقی و با توجه به سرعت تغییر و تحولات در جهان و ایران نیاز به روز بودن این اطلاعات برای تمام کسانی که در مقوله شهر فعالند به شدت احساس می‌شود؛ چرا که داده‌ها باید پس از پردازش به مدل‌های کاربردی تبدیل شود.
در گذشته شهرسازان و مدیران شهری به داده‌های با کیفیت ضعیف بسنده می‌کردند، اما اکنون مدیریت شهرها برای بقا چاره‌ای جز بهره‌گیری از داده‌های با کیفیت بالا ندارند، واضح است که داده غلط باعث درک غلط و در نهایت منجر به تصمیم‌گیری غلط می‌شود. اینجا این سوال مطرح است که آیا ما برای طرح‌های جامع و تفصیلی از داده‌های به روز و صحیح استفاده کرده و براساس آن تصمیم گیری درستی داشته‌ایم؟
همان طور که ذکر شد، GIS به دلیل داشتن توانمندی تجزیه و تحلیل‌های داده‌های فراوان با سرعت و دقت بالا در شهرسازی کاربرد فراوانی پیدا کرده است. از آنجایی که بیش از ۸۰ درصد تجزیه و تحلیل‌های اساسی در زمینه شهرسازی براساس مولفه‌های مکانی است، بنابراین در اجرای طرح‌های شهری با بهره گیری از توانمندی GIS می‌توان تحلیل‌های گوناگونی از مکان یابی مراکز تجاری، آموزشی، بهداشتی و ... می‌توان در توسعه شهر در آینده به صورت مطلوب‌تر و سازگارتری از کاربری های همجوار بهره جست تا در آینده شهروندان نیز دچار مشکل نشوند. شبیه سازی شهری با استفاده از GIS نیز یک ابزار برای تجسم و ارزیابی تغییرات پیشنهادی و ساخت و سازهای جدید در محیط شهری می‌باشد. در واقع برنامه‌ریزان، طراحان، سرمایه گذاران و سیاست‌گذاران شهری برای تجربه کردن محیط ساخته شده (پیش از آن که واقعاً ساخته شود) می‌توانند از این فن‌آوری بهره برده و آن را تجربه کند. به عنوان مثال؛ جابه جا کردن ساختمان‌های موجود، بوستان‌ها، تغییر شاخ و برگ درختان و یا حذف و اضافه کردن آن، افزایش یا کاهش ارتفاع ساختمان‌ها و موارد متنوع دیگری که نتایج تصمیم گیری‌های درست و صرفه‌جویی در هزینه‌ها می‌باشد.
- GIS یک فن‌آوری در طبقه بندی داده‌هاست. این فن‌آوری چگونه می‌تواند در ایجاد درآمدهای پایدار برای شهرداری موثر باشد؟
از سال ۱۲۸۶ که شهرداری‌ها (بلدیه) تاسیس شدند، یکی از مشکلات همیشگی، فقدان درآمد پایدار شهری و کاهش تدریجی کمک‌های دولتی به کمتر از ۱۰ درصد بودجه شهرداری بود که به اجبار موجب شد اکثر شهرداری‌ها به فروش تراکم (فروش شهر) رو بیاورند. پیشنهاد بنده برای حل این مشکل و تهیه و تدوین طرح جامع درآمد پایدار شهرداری‌ها جهت تامین نیازهای آنان و نیز تحقق عدالت اجتماعی و حقوق شهروندی است. از جمله ثابت‌ترین این درآمدهای پایدار، پرداخت عوارض نوسازی مصوب سال ۱۳۴۷ می‌باشد که تامین آن بدون مشارکت شهروندان امکان پذیر نیست.
در کنار نقش موثر شهروندان در پرداخت به موقع عوارض، سامانه آمار و اطلاعات و GIS در ثبت اطلاعات املاک نیز در ساماندهی اخذ عوارض نوسازی نقش مهمی را ایفا می‌کند.
به روز نگاه داشتن اطلاعات املاک در سیستم GIS، مدیران شهری را در مدیریت اخذ هر چه بهتر و آسان‌تر عوارض یاری می‌کند. مثلاً با یک گزارش گرافیکی، می‌توان تشخیص داد که شهروندان کدام محدوده شهر عوارض خود را پرداخت کرده و پراکندگی آن بر روی نقشه چگونه است، با همپوشانی آن با نقشه‌های میزان درآمد، می‌توان آسیب شناسی کرد که علت عدم پرداخت عوارض توسط شهروندان یعنی محلات چیست و سپس با فرهنگ‌سازی در آن محدوده شهروندان را برای پرداخت عوارض تشویق کرد. در واقع نقش GIS هم در ارایه آمار و اطلاعات موثر است و هم با بهره‌گیری از تحلیل‌های GIS مدیران شهری امکان برنامه‌ریزی صحیح و دقیق‌تر را می‌یابند.
یکی دیگر از منابع درآمد پایدار شهرداری‌ها، اخذ حق‌الارض (حق استفاده) ادارات خدمات رسان مانند مخابرات، برق، گاز، آب و فاضلاب از محدوده‌های شهری جهت سرویس دهی می‌باشد، اما به دلیل نبود اطلاعات صحیح از نقشه‌های تاسیسات زیرزمینی ادارات فوق در محیط GIS اخذ این عوارض به صورت صحیح صورت نمی‌گیرد، در صورتی که با تلفیق نقشه‌های فوق با نقشه‌های ارزش معاملاتی املاک می‌توان بهای واقعی حق‌الارض سالانه را به درستی وصول کرد.
- آیا GIS می‌تواند در ایجاد رفاه شهروندان نقشی داشته باشد؟
برخورداری از بالاترین استاندارد رفاه، یکی از حقوق هر انسان بدون توجه به تفاوت‌های نژادی، مذهبی، اعتقاد سیاسی و وضعیت اقتصادی یا اجتماعی به شمار می‌رود. متخصصان GIS، با تجزیه و تحلیل‌های مختلف می‌توانند نقش اساسی را در ساماندهی فضایی و کالبدی و جمعیتی و... شبیه سازی یا مدل سازی نمایند. به عنوان مثال؛ داشتن اطلاعات ترافیکی شهر و مجهز نمودن تمامی خودروها به دستگاه موقعیت یاب جهانی (GPS) باعث مي‌شود شهروندان برای مسیریابی دچار سردرگمی نشوند. مخصوصاً برای خودروهایی مثل آتش نشانی، آمبولانس و پلیس و... همچنین تهیه نقشه آلودگی هوای شهر و اطلاع رسانی به بیماران قلبی از خطرات ناشی از ورود به محدوده‌های آلوده شهر، دسترسی شهروندان به نقشه‌های GIS تحت Web و استفاده در زمینه‌های مختلف پژوهشی، آموزشی و...، حذف سفرهای درون شهری توسط شهروندان به ادارات مختلف مثل شهرداری، ادارات خدمات رسان، ثبت و اسناد املاک، شناسایی و انتقال مشاغل مزاحم به بیرون شهر، کاهش آلودگی‌های صوتی و... از جمله کارهایی است که می‌توان با استفاده از تحلیل‌های GIS به آن رسید و برای آن تصمیم‌گیری کرد.
- مدیران شهری در بحث درآمد و هزینه‌های شهرداری چطور می‌توانند از این فن‌آوری بهره ببرند؟
مدیریت شهری به اطلاعات به روز و صحیح نیازمند است؛ چرا که بدون آن پیش‌بینی و برنامه‌ریزی در آینده غیر ممکن است، با استفاده از اطلاعات قابل استناد شهری، مدیران شهری می‌توانند با اجرای عملیات بودجه‌نویسی هزینه‌ها و درآمدها را مدیریت کنند و با پیش‌بینی منطقی بودجه، در اجرای آن عملکرد قابل قبولی داشته باشند.
یکی از مشکلات شهرداری‌های کشور، نبود آمار دقیق از عوامل مختلف مثل میزان سطح رفت و روب معابر، سطح آسفالت، پیاده رو، جوی‌ها، متراژ جدول‌ها، تابلوها، علایم ترافیکی، فضاهای سبز و... است که موجب بروز اختلاف در محاسبات مالی بین پیمانکاران و کارفرما و در نهایت منجر به تحمیل هزینه‌ای چندین برابری و غیرواقعی به شهرداری‌ها مي‌شود. در صورتی که با فراگیر شدن GIS در شهر، مشکلات این چنینی دیگر وجود نخواهد داشت، به طوری که با تهیه نقشه‌های GIS از تمامی عوارض شهری و تکمیل بانک اطلاعات توصیفی آن می‌توان از تعداد و وسعت عوارض شهری به طور دقیق آگاه شد و در بودجه‌ریزی عملیاتی از آن به خوبی بهره جست.
- GIS در تحقق چشم انداز ۱۴۱۴ قزوین چه نقشی می‌تواند داشته باشد؟
به طور طبیعی چشم انداز ۱۴۱۴ قزوین باید با سیاست‌های و خط مشی برنامه چهارم توسعه اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی کشور منطبق باشد. جهت برنامه ریزی فضایی، داشتن آمار و اطلاعات به همراه نقشه از ملزومات است. جمع‌آوری داده‌ها و پردازش آن و تحلیل در محیط‌هایی مانند GIS در کنار افزایش سرعت کار، می‌تواند تحلیل‌های متعددی را به کاربر ارایه دهد و نتایج این تحلیل را در اختیار مدیران برنامه‌ریز جهت تصمیم‌گیری‌های درست قرار دهد.
در این تحلیل‌ها می‌توان مناطق مستعد کشاورزی، صنعتی شناسایی شود تا سرمایه‌گذاری‌ها مربوط به آن نقطه هدایت شوند و از تخریب زمین‌های مرغوب کشاورزی جلوگیری کرده و یا با شناسایی پهنه‌های مستعد حاشیه‌نشینی از هم اکنون جهت ممانعت از توسعه آنها برنامه‌ریزی کرد. شناسایی مناطق کمتر توسعه یافته، توانمندی‌های آنها کمک به مدیریت برنامه ریزی فضایی و تخصیص منابع در محل درست می‌کند.
علاوه بر اهداف فوق، اهداف کمّی نیز اهمیت ویژه‌ای دارند؛ چرا که می‌توان با ارزیابی طرح‌ها، نسبت به چگونگی پیشرفت آنها آگاه شد، استفاده از فناوری اطلاعات، بخش خصوصی، مشارکت عمومی مردم، سازمان ‌های مردم نهاد می‌تواند در برنامه‌های چشم انداز شهر مثل متعادل سازی رشد شهر، ارتقای جایگاه شهر، توسعه گردشگری، رسیدن به سرانه‌های استاندارد زندگی و... می‌تواند نقش موثری ایفا نماید.
(نصیبه عبداللهی)