اشاره:
گرمابه دو درب يكي از گرمابه‌هاي قديمي و معروف قزوين است و سابقه تاسيس آن به دوره قاجاریه مي‌رسد. اين گرمابه را از آن جهت دو درب گفته‌اند كه يك درب آن در زرگر کوچه و درب ديگر در خيابان سعدي، جنب بازارچه آقا قرار داشته است. اسناد را مرور مي‌كنيم؛

۱- نامه شكايت جمعی از اهالي محل از مالک گرمابه دودرب به خاطر احداث چاه (۲۴/۲/۱۳۳۰)
اداره محترم شهرداري شهرستان قزوين
محترماً معروض مي‌دارد، مالک حمام دودرب در محوطه مسجد انتهاي زرگر كوچه، چاه انباري براي گرمابه خود احداث نموده و يك تل عظيمي از خاک در آنجا به عمل آورده كه تمام خانه‌هاي ساکنین اطراف را مشاع و باعث مزاحمت فراهم آورده است، در صورتي كه حق احداث چاه جديدي، آن هم در محوطه مسجد و انبار آب وقفي نداشته و از طرفي بودن اين خاک عظيم باعث از بين رفتن انبار آب وقفي و مسجد خواهد شد و حفظ مساجد و انبار آب‌هاي وقفي از وظايف اداره محترم شهرداري و اداره اوقاف هر شهرستان مي‌باشد. از اين رو امضاكنندگان زير تمنا دارند امر و مقرر شود كه مالک حمام نامبرده، خاک‌هايي را كه از چاه بيرون آورده، برداشته و مقداري هم كه زباله در آنجا مي‌باشد دستور فرمايند چرخ‌هاي آن اداره [زباله‌ها را] بردارد و در صورتي كه از طرف اداره شهرداري يا اداره اوقاف اقدام به ثبت آن مسجد و انبار آب وقفي و محوطه آن به عمل نيامده، اقدام لازم به عمل آورده و محوطه نامبرده را محصور فرمايند.
(در پايان نامه، حدود بيست امضا و اثر انگشت ديده مي‌شود)
نوشته شهردار در پايين نامه: به مالک گرمابه دو درب اخطار نماييد براي روز چهارشنبه ۱/۳/۳۰ ماه جاري، ساعت ۱۰ صبح در شعبه ساختمان شهرداري حضور به هم برساند.

۲- تعهدنامه مالک گرمابه دو درب مبني بر جمع‌آوري خاک‌هاي حاصل از حفر چاه:
اینجانب... گرمابه‌چي ملزم و متعهد گردیدم در شعبه ساختمان شهرداري راجع به خاک‌هاي از چاه بيرون آورده درب حمام دو درب را حمل به خارج شهر نمايم، ولي نسبت به زباله كه در محل ريخته شده است، بايستي شهرداري اقدام نمايد.

۳- نامه اعتراض جمعی از اهالي محل مبني بر مخالفت نسبت به تغيير زمان زنانه و مردانه بودن گرمابه. (۲۱/۴/۱۳۳۵)
با تقديم احترامات معروض مي‌دارد، از وقتي كه حمام دو درب واقع در بخش يك ساخته شده، يعني دويست سال است كه روزهاي جمعه مردانه بوده و ساير ايام زنانه كه ساکنین محله درب كوشك و قوي‌ميدان [ميدان گوسفند] روزهاي جمعه رفع حوائج نموده، براي نظافت و پاكيزگي به حمام مزبور رفته‌اند. اينك چند روز است متصدي حمام آگهي داده كه روزهاي جمعه حمام نامبرده زنانه خواهد بود. اين عمل باعث زحمت گرديده، چون در گذر مزبور حمامي وجود ندارد و روز جمعه كه تعطيل است، مورد نياز مردم است، لذا امضا كنندگان زير تقاضا داريم متصدي حمام را احضار و مقرر فرماييد كه روزهاي جمعه مانند سابق حمام مزبور، مردانه باشد.
(در پايان نامه، حدود بيست امضا ديده مي‌شود كه برجسته‌ترين آن مربوط به ابوالقاسم خرمشاهي وكيل پايه يك دادگستري است.)

۴- نامه جمعی از اهالي محل مبني بر موافقت نسبت به تغيير زمان زنانه و مردانه بودن گرمابه. (۲/۵/۱۳۳۵)
رياست جليله اداره محترم شهرداري قزوين
گرمابه معروف به دو درب، همه روزه زنانه است، فقط روزهاي جمعه مردانه بود. اينجانبان سكنه حدود سنگ كوبه [= از گذرهاي محله گوسفند ميدان] از صاحب گرمابه تقاضا نموديم از لحاظ اين كه اين حدود كه تقريباً پنج هزار نفر جمعیت دارد، گرمابه‌اي كه روزهاي جمعه اختصاص به زنان داشته باشد ندارد. گرمابه دو درب را در روزهاي جمعه اختصاص به بانوان دهد و ايشان پذيرفته‌اند. از قراري كه معلوم مي‌شود، مالک گرمابه محمد صادق خان [= واقع در محله شيخ آباد[ كه اين جریان را برخلاف منافع خود تشخيص داده، عده‌اي را واداشته كه در مقام شكايت برآيند و بگويند گرمابه دو درب چون سابقاً روزهاي جمعه مردانه بود، بايد باز مانند سابق مردانه شود. صرف‌نظر از اين كه شكايت شاكيان سلب حق سلطه مالكيت را از مالک نمي‌نمايد و كسي جز مالک گرمابه مزبور نمي‌تواند تغيير و تبديلي در کسب و كار مالک قايل شود، اساساً بانوان اين حدود چون گرمابه زنانه در روزهاي جمعه در اين حدود ندارند، از اين رو کاملاً در مضیقه بوده‌اند، به علاوه در تمام كيش و آيين‌[ها]، آسايش بانوان بر مردان متقدم است، اکنون استدعا داريم به نام رفاه و آسايش بانوان اين حدود، وقعي به اظهارات واهي و بي‌اساس چند نفر كه به تحريك ديگران آغاز مطالبي را نموده‌اند نگذاريد و اجازه ندهيد اين قبيل اظهارات موهوم در يك مقام رسمي سابقه پيدا كند.
(در پايان نامه امضاي ۱۵ نفر ديده مي‌شود كه برجسته‌ترين آنها محمدرضا وكيل گيلاني است كه پانزده سال بعد شهردار قزوين شد.)

۵- نامه جمعی از اهالي محل به شهرداري مبني بر دود تون حمام دو درب.
امضاكنندگان اين ورقه كه در جوار حمام دو درب منزل و سکونت داريم، از دوده حمام نامبرده كه در موقع سوختن تون حمام در فضاي منازل اينجانبان پخش و سپس سطح حوض و حياط و اطاق‌ها مملو از دوده سياه مي‌شود در زحمت بوده، سلامتي ساکنین خانه‌هاي مجاور گرمابه نامبرده در معرض مخاطره قرار گرفته و بعضي اوقات، مواد متعفن كه از ميكده مي‌آورد و مي‌سوزاند، هواي منازل ما را هم متعفن مي‌كند كه حقيقتاً سلب آسايش مي‌گردد. اينك بدين وسيله تقاضا داريم مقرر فرماييد كه ساختمان تون حمام بنا به دستور کارشناس فني ساخته شود، شايد از اين تجاوز خلاف مقررات بهداري جلوگیری گردد. سابقاً بارها از عدم نظافت حمام مزبور به آن اداره شكايت شده، متاسفانه چون اقدام موثري كه منتهي به اصلاح حمام شود نشده، از اين قسمت صرف‌نظر نموديم. (ده امضا در پايين نامه وجود دارد.)
نوشته کارشناس بازرسي شهرداري: حسب‌الامر تون حمام دو درب را بازديد نمودم و داراي موتور مي‌باشد و نفت سياه مصرف مي‌نمايد و غير نفت سياه چيز ديگري مشاهده نشد. از لحاظ دود هم مزاحمتي براي همسايگان ندارد. فقط درب تون حمام خراب و ديوارش افتاده است.

۶- نامه اعتراض يكي از شهروندان به شهردار در ارتباط با فوت يك نفر در گرمابه دو درب. (۱۶/۴/۱۳۳۶)
خدمت جناب اجل عالي آقاي جعفرزاده، شهردار محترم قزوين. با تقديم احترامات فائقه زحمت افزا مي‌شود صبح روز شنبه اول تيرماه ۳۶، جوانی (پسر آقا شيخ ابوالقاسم بزاز) در خزينه حمام دو درب مغروق و فوت مي‌نمايد. اين است نتیجه وجود خزينه كه اداره شهرداري برخلاف مقررات اصول صحيحه اجازه مي‌دهد خزينه حمام مانند قرون وسطي داير و مفتوح باشد. در اين مورد بيش از اين عرض نمي‌کنم و به ياد مرحوم ملک‌الشعراي بهار، عقيده منظوم فقيد نامبرده را يادآور مي‌شوم:
افتاد به حمام رهم سوي خزينه
تركيد كدوي سرم از بوي خزينه
گه آبي كه سبز شود چون پر طاووس
آن موج لطيفي كه بود روي خزينه
من توي خزينه نروم هيچ و ز بيرون
مبهوت شوم چون نگرم سوي خزينه
گر كودك بي‌مو ز خزينه بدر آيد
پر پشم شود پيكرش از موي خزينه
موي بدن و چرك و حنا و کف صابون
آبي است كه جاری بود از جوی خزينه
سرگين گرو از عطر برد گر بگشايد
عطار سپس دكه به پهلوي خزينه
با جبهه پرچین و لب عربده جويش
گرم و تر و چسبنده بود جوی خزينه
پيكر شودش زرد به رنگ مگس نخل
هر كس كه برون رفت ز كندوي خزينه
خواهشمندم پرونده شكايت مردم را از حمامي نامبرده، تحت مداقه قرار داده و در حدود مقررات اقدام فرماييد.
ارادتمند- حسن كارآگاه

۷- نامه اعتراض چند نفر از شهروندان به شهردار در خصوص فوت يك نفر در گرمابه. (۸/۴/۱۳۳۶)
جناب آقاي شهردار قزوين، در اين روزها كه دنيا متوجه بهداشت و اوليا امور نيز به اين امر حياتي همت گماشته و با عناصر ضد بهداشت به شدت مبارزه مي‌كنند، جای بسي تاسف است كه چند نفر دامي به نام حمام دو درب مابين خيابان سعدي و زرگر کوچه گسترده‌اند. علاوه بر اين كه هيچ گونه مراعات حفظ الصحه را نمي‌نمايند، موجبات قتل مردم بيچاره را نيز به منظور نفع شخصي خود فراهم مي‌کنند. خزانه‌اي كه در گرمي شبيه به جهنم و در كثافت مانند منجلاب براي جان بيچاره همسايگان ترتيب داده‌اند كه هر روزه عده كثيري را مريض و بعضي را هم به طور مستقيم مي‌كشند. مثل اين كه چند روز قبل جوانی به نام حسن اسماعيلي در اثر گرمي آب خزينه جان سپرد، لذا ساکنین جنبين حمام دو درب از آن مقام محترم خواستاريم كه توجه کامل فرموده و اين شبکه آدم كشي را كه جان اطفال و خانواده اين ناحيه را تهديد مي‌نمايد، از بين ببرند. بنابراين براي حفظ بهداشت عمومي و بقاي مسجد و آب انبار كه يقيناً مورد توجه آن جناب نيز مي‌باشد، انتظار اقدامات كافي داريم.
(در پايان نامه، حدود ۲۵ امضا ديده مي‌شود.)

(مهدی نور محمدی  mehdi.nour.m@gmail.com)